پیشرفت انسان از آنجایی آغاز شد که به کار گروهی و فعالیت در اجتماع روی آورد. فعالیت اجتماعی اقتضاعات خاص خود را می‌طلبد. یکی از این اقتضاعات، سازمان‌یافتگی است.بدین صورت که اگر سازمان و سازمان‌دهی هر مجموعه‌ای درست و مناسب نباشد، آن مجموعه نمی‌تواند به تعالی، اوج رشد و اهداف خود دست یابد.

تحلیل فرایندی و سیستمی (با دید تمدنی) آیات قرآن کریم مبانی، اصول و ویژگی‌های کلی یک سازمان متعالی و استاندارد را ارائه می‌دهد. مدلسازی دانشی است که با ایجاد تناظر بین مؤلفه های یک سیستم واقعی و یک سیستم ساده تر از آن امکان مطالعه، تحلیل و پیش بینی رفتار سیستم واقعی را فراهم می کند. در این دانش با بررسی رفتار سیستم مدل نسبت به برخی متغیرها و تعمیم آن به رفتار سیستم واقعی، نتایجی استنباط می گردد که بدون استفاده از دانش شبیه سازی دست یابی به آنها تقریبا محال است. در آیات قرآن مجید بارها واژه مَثَل یا سایر ترکیبات آن برای شبیه سازی معانی بلند و ملکوتی به آیات طبیعی و مشهود به کار رفته است.

خدای متعال در آیات 24 و 25 سوره ابراهیم تصویری جامع از یک سیستم رشد یافته (متعالی) را ارائه نموده است. توجه به ابعاد این تصویر، تحلیل و تعمیم آن به حوزه های یک نظام اجتماعی علاوه بر ارائه چشم اندازی زیبا از نگرش موحدانه به هستی، ویژگی های یک سامانه رشد یافته دینی و معیارهای ارزیابی آنرا نیز در اختیار انسان قرار می دهد.

 

أَلَمْ تَرَ کَیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیبَةً کَشَجَرَةٍ طَیبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ * تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَیضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یتَذَکَّرُونَ

 آیا ندیدى چگونه خداوند «کلمه طیّبه» را به درخت پاکیزه اى تشبیه کرده که ریشه آن (در زمین) ثابت، و شاخه آن در آسمان است؟!
هر زمان میوه خود را به اذن پروردگارش مى دهد. و خداوند براى مردم مَثَل ها مى زند، شاید متذکّر شوند (و پند گیرند).

سوره ابراهیم ، آیات 24 و 25

مفاهیم واژه­ ها در مدل­سازی کلمه طیب

واژه ­ها

پیام­ های راهبردی

کَ

شجره طیبه = مدل کلمه طیبه (محصول، انسان، جامعه، . . . ایده­ آل)

أَصْلُهَا ثَابِتٌ

ریشه­ دار، استوار، متوازن، پایدار، متعادل و اصیل

فَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ

گسترش یافته در دل آسمان، متعالی = شکوفا شده در امتداد فطرت

تُؤْتِي

مولد و تولید کننده، با کرامت و رأفت، بخشنده، با برکت

أُكُلَهَا

محصول آن سرمایه حیات، رشد و قوت است؛ اثرگذار، رشد دهنده، سلامتی بخش

كُلَّ حِينٍ

با آثار دائمی و پایدار (با برکت)، پویا، زنده

بِإِذْنِ رَبِّهَا

جریان­ دهنده اراده الهی؛ جریان دهنده یاد خداوند؛ تجلی­ بخش توحید در زندگی

کلمه طیبه در آیه 24 می تواند به هر سیستم حیاتی استاندارد (واحد زیستی، اجتماعی و فرهنگی) بر اساس معیارهای توحیدی منطبق گردد؛ یک انسان مؤمن، یک جامعه رشد یافته، یک خانواده و یا یک سازمان در صورتی که فرایندها و زیرسیستم های خود را بر اساس معیارهای توحیدی طراحی و ساماندهی کنند و به یک هویت برتر دست یابند، کلمه طیبه هستند.

هر سازمان را می توان مانند درختی در نظر گرفت که برای حیات و بالندگی محتاج عواملی مثل؛ آب، زمین، هوا، نور آفتاب، عملیات باغداری و بذر مناسب است، در محیط زیست یک سازمان آب به منزله دانش و تولید و جریان دانش شرط لازم برای رشد و بالندگی آن است، سیستم مدیریت نیز نقش باغبان را ایفا می نماید و زمین، عرصه و زمینه ایجاد هویت مطلوب با توجه به سابقه تاریخی آن و شرایط محیطی است؛ به همین ترتیب سایر عوامل و نقش آنها را با تحلیل دقیق تر می توان مشخص و بررسی نمود.

تأمل در این الگوی طبیعی اصول و قواعد رشد و توسعه و ارزیابی یک سازمان را در اختیار انسان قرار می دهد. از باب نمونه می توان به موارد زیر اشاره نمود:

  1. وجود یک درخت از بزرگترین نعمت های الهی است که می تواند زندگی ناب، رشد و اثربخشی (برکت) را شبیه سازی نماید (زنده بودن + پاکی + پویایی + متعالی + برکت).
  2. یک درخت سیستمی است که کارکرد اصلی آن به وحدت رساندن ذرات متفرق و به سطح برتر حیات رساندن ذرات معلق در مراتب پایین حیات است (رشد + تعالی + هویت یابی).
  3. در یک درخت همزمان و به طور متوازن فرایندهای متنوعی در جریان هستند (مدیریت متوازن فرایندها = عدالت سازمانی).
  4. فرایندهای جاری در درخت همه حیاتی و راهبردی هستند مانند: احیاء ذرات خاک، تبدیل یا تبدّل مواد اولیه خاکی و زمینی به حیات برتر، تولید محصولات با حیات برتر (میوه، اکسیژن)، تولید آثار با کیفیت زندگی (برکت + حیات + زیبایی + طراوت + شادابی، . . .).
  5. مهمترین کارکرد درخت ایجاد هویت واحد از ذرات متفرق و پراکنده در زمین و آسمان و متجلی ساختن حیات برتر است (هویت یکپارچه + عدالت در فرایندها + سلامت + برکت + کرامت).
  6. بدون رشد و نمو در یک درخت امکان بهره بردن از مواهب موجود در آفرینش برای اجزاء متفرق آن با کیفیتی که در درخت امکان پذیر است وجود ندارد (رأفت + کرامت + برکت).
  7. یک درخت آثار تولید شده خودش را بی دریغ منتشر می کند و در اختیار کل محیط زیست اطراف قرار می دهد (کرامت + رأفت + برکت + لطف + . . .).
  8. در فرایند رشد درخت، رشد بیشتر منجر به شکوفایی، توسعه و برخورداری بیشتر از کمالات برتر می شود (پویایی + برکت + تعالی).
  9. در روند رشد درخت جهت گیری حرکت، رو به بالا و آسمانی است (تعالی + معنویت).
  10. روند طبیعی رشد منوط به ارتزاق همزمان درخت از محصولات سطوح مختلف حیات نظیر؛ آب و خاک از دل زمین، نور و هوا از دل آسمان است (عدالت + سلامت).
  11. الگوی کامل رشد به سلامت همزمان تمامی مراتب وجود بستگی دارد، ریشه های درخاک، بدنه و شاخه های اصلی و شاخسار و برگ ها و میوه های موجود در سینه آسمان همه باید سالم باشند و نقش خود را ایفا نمایند (جامعیت + سلامت + عدالت).
  12. برای رشد متوازن و پیوسته، حضور و هماهنگی تمام عوامل لازم برای حیات (آب، خاک، هوا، نور و . . .) ضروری است(عدالت + جامعیت + سلامت).
  13. روند رشد یک سازمان مطلوب همواره با تدریج و پیوستگی همراه است (عدالت + رأفت + کرامت).
  14. حتی با وجود همه عوامل مورد نیاز برای رشد، وجود باغبان برای مراقبت از رشد و سلامت درخت لازم است (مدیریت + ولایت).

بر اساس تحلیل صورت گرفته کارکرد اصلی درخت به وحدت رساندن ذرات متفرق و ایجاد یک هویت یکپارچه، ایجاد رشد و بالندگی مستمر است.

با الهام از مدل ذکر شده، سازمان طیب فضایی است که اصول ذکر شده را به صورت ارگانیک (بر اساس منطق ترکیب اسماء و صفات الهی) با هم ترکیب نماید و یک هویت جمعی زنده و متعالی (سازمانی) را به ظهور رساند و منشاء تولید آثار و ثمرات حیات بخش خواهد بود.

ارزش های بنیادین در سازمان طیب:

خداباورند، ابدی می اندیشند، در مقیاس ابدی عمل می کنند. به افزایش بهره وری و اثربخشی (برکت) در مقیاس دنیا و آخرت اهتمام می ورزند، از تمام ظرفیت های خدادادی (و لحظات) برای ایجاد ثروت ها و ارزش های پایدار و ابدی استفاده می کنند. همه چارچوب ها و الزامات شرعی و قانونی را در تولید محصول و خدمات رعایت می کنند. عدالت به معنای فراگیر را به عنوان یک الزام و فرهنگ سازمانی پیگیری می کنند. نگرش آنها حفظ و ارتقای سلامت انسان ها، محیط زیست انسانی و اجتماعی است.کارکرد آنها تولید آثار برتر حیاتی و انتشار بی دریغ آنها در جامعه است.

اصول سازمان طیب:

مجموعه اصول ذکر شده (با الهام از شبیه سازی صورت گرفته در آیات مزبور) را می توان در قالب پنج اصل بنیادی دسته بندی کرد که اصول سازمان طیب به شمار می روند؛

1. اصل برکت یا عملکرد بهینه:

برکت به معنای اثربخشی حداکثری و مستمر است، بر این اساس سازمان طیب دارای طرح و برنامه برای تولید و انتشار دائم آثار حیاتی در ابعاد مادی، معنوی، فردی، اجتماعی و زیست ­محیطی می­باشد. برکت شامل مؤلفه­ های زیر می­شود:

اثربخشی: ایجاد و انتشار آثار حیات­بخش (مؤثر در توسعه زندگی و کیفیت آن)

ارزش افزوده: نسبت ارزش محصولات تولید شده به مواد و عناصر اولیه (ورودی)

بهره ­وری و بازدهی: نسبت ارزش خدمات تولیدی به هزینه انجام شده

جهت­ گیری موحدانه: تقویت صبغه توحیدی زندگی (با شاخص احساس حضور خداوند در محیط کار)

2. اصل سلامت و عدالت سازمانی:

توزیع متوازن و مبتنی بر ظرفیت مسئولیت­ ها و امکانات از یک سو؛ امانت‌داری در مدیریت امکانات و فرصت­ها و حرکت در چارچوب قوانین و دستورالعمل های مدون و برگرفته از مبانی توحیدی از سوی دیگر. عناصر اصلی سلامت و عدالت سازمانی مؤلفه های زیر میشود:

عدالت سازمانی: رعایت حقوق در چارچوب عدل شبکه­ ای

امانت­داری: نسبت ارزش محصولات تولید شده به مواد و عناصر اولیه (ورودی)

رعایت قوانین: تدوین، آموزش و اجرای قوانین حاکم بر فضای کاری

جامعیت: رشد هماهنگ در همه ابعاد سازمانی

3. اصل جذابیت و آراستگی:

جذابیت و آراستگی نتیجه پیاده‌سازی عناصر زیبایی، نظم، طراوت‌ و شادابی در محیط کاری هستند؛ آراستگی همچنین می‌تواند تداعی‌کننده همدلی، انضباط و قانون مداری نیز باشد. معیارهای ارزیابی اصل جذابیت و آراستگی به شرح زیر است:

نظم: وجود فرآیندهای سازمانی مدون و برنامه‌های کلان کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت

زیبایی: آراستگی ظاهری و رفتاری افراد و چیدمان متناسب اجزاء محیط کار

طراوت و شادابی: خوش­ خلقی، شادابی، نشاط در مواجهه با همکاران و ارباب رجوع

معنویت: وجود فضای معنوی و اهتمام به شعائر و فرائض دینی

سرسبزی و لطافت: ایجاد فضای سرزنده با استفاده بهینه از المان‌های زنده (گیاهان، آبزیان و یا پرندگان)

4. اصل حلیت:

رعایت کامل چارچوب های شرعی و قانونی (برای نمونه اخذ مجوزهای شرعی و قانونی، حجاب و عفاف، انصاف در خرید و فروش، پرهیز از اسراف به طور کامل)
– رعایت توازن و تعادل در حفظ حقوق و حدود = عدل شبکه ای و فرایندی

5. اصل اصالت:

بومی بودن محصولات (تولید داخلی)

ترجیحا استفاده از دانش فنی بومی

عاری بودن از انواع تقلبات در مواد اولیه و فرایندها

صداقت در تبلیغات و معرفی ویژگی های واقعی محصولات و خدمات

عوامل و مؤلفه­ های سازمان طیب:

 

نشان طیب بر اساس مبانی هستی شناسانه اسلام و بر پایه بیشترین اثرگذاری بر رشد و تعالی جامعه و اصلاح سبک زندگی تعریف شده است بر این اساس هدف محوری سازمان طیب ایجاد یک میدان رشد و تعالی برای انسان، جامعه و محیط زندگی در چارچوب اجرای مأموریت ­های سازمانی است. در این راستا لازم است همه ارکان و مؤلفه­ های سازمانی در مسیر تحقق این هدف همگرا و هم راستا شوند. ارکان و معیارهای سازمان در مدل طیب به پنج دسته اصلی تقسیم می­ شوند:

  • جهت ­گیری: شامل چشم­انداز، مأموریت، ارزش­­ها و راهبردهای سازمانی
  • رهبری و فرهنگ سازمانی: عامل انسجام­بخش، هدایت­کننده و هویت­بخش
  • عوامل سازمانی: شامل شرکاء و منابع، کارکنان، محیط کار و فرایند­ها
  • محصولات و خدمات: تولیدات اصلی سازمان
  • آثار و نتایج: شامل آثار و نتایج ناشی از تولید محصولات و خدمات در ابعاد مشتریان، سازمان، محیط زندگی، جامعه و تمدنی می­ باشد.

در این مدل رهبری و فرهنگ­ سازمانی عامل انسجام­ بخش، هماهنگ ­کننده و هویت­ بخش عوامل سازمانی است که فضای تولید محصولات و خدمات با آثار فزاینده و پایدار را فراهم می­کند، همچنین جهت ­گیری سازمان طیب نیز راستای احیاء هویت سازمانی، تولید محصولات و آثار را ترسیم می­ کند. بر اساس مدل سازمانی طیب هر کدام از ارکان و مؤلفه ­های سازمان نقشی سازنده، تنظیم­ کننده و متوازن در تولید محصول و خدمت یا دست­یابی به افق مطلوب را دارند.

معیارهای جهت­ گیری در سازمان طیب

جهت­ گیری در یک سازمان بالاترین لایه هویت سازمانی است و به منزله روح سازمان می­باشد که در قالب اهداف، آرمان ­ها، چشم­ انداز و راهبردهای اجرایی متجلی می­ شوند، جهت ­گیری سازمان تابع مبانی فکری سازمان می­باشد که سایر لایه ­های هویت سازمانی از جمله رهبری و فرهنگ­ سازمانی متاثر از آن می باشد.

الف) چشم انداز

چشم­ انداز شبیه ­سازی آینده­ یک سازمان بعد از تحقق مأموریت آن در افق برنامه می ­باشد. چشم انداز و برنامه ­ریزی بلند مدت در سازمان­ ها، فرهنگ اندیشیدن منظم و اتخاذ تصمیمات اساسی را فراهم می­ سازد. چشم­ انداز می تواند متاثر از تجربیات، مطالعات و نیاز جامعه یا تقاضاهای محیطی باشد.

ب) راهبرد

برنامه­ ریزی راهبردی یک ابزار جامع مدیریتی است که بر اساس آن سازمان­ ها ظرفیت­ ها و امکانات خود را در مسیر تحقق آرمان­ ها سازماندهی می­ کنند تا مسیر تحقق اهداف و دست­یابی به نتایج را به نحو بهینه طی نمایند.

مدیریت راهبردی هنر و علم تدوین، اجرا و ارزیابی تصمیمات چند وجهی در محیطی پویا و زنده است.

معیار های رهبری و فرهنگ سازمانی

الف) رهبری یا مدیریت کلان

مسئولیت رهبران ترسیم اهداف و آرمان های سازمانی است، آنها مأموریت، چشم اندازها و ارزش های سازمان را تعیین می کنند و روند حرکت به سمت چشم انداز و راهبردهای سازمانی را با مدیریت بهینه عوامل و فرایندهای سازمان راهبری می نمایند.

ب) هویت و فرهنگ سازمانی

هویت و فرهنگ سازمانی یک واقعیت وجودی در حال تحول و تکون است که همه اجزاء و ارکان سازمان را با هم متحد و متصل می کند و ارتباط بین آنها را معنا و هویت می بخشد. هر کدام از ارکان و مؤلفه های سازمان در شکل گیری هویت و فرهنگ سازمانی نقش ایفا می کنند، در این میان نقش رهبران و مدیران ارشد محوری است.

اسناد راهبردی نیز چون مسیر حرکت تحقق هویت آرمانی سازمان را تشکیل می دهند نقش کلیدی در شکل گیری فرهنگ سازمانی پیدا می کنند. تقویت و صیانت از هویت و فرهنگ سازمانی نیز وظیفه ای همگانی است که طراز وجودی و کارکردی سازمان را به نحو قابل توجهی ارتقاء می بخشد.

عوامل و مؤلفه­ های سازمانی

عوامل و مؤلفه­ های سازمانی شامل شرکاء، کارکنان، محیط کار، تجهیزات و فرایندها هستند که در چارچوب اسناد راهبردی و فرهنگ سازمانی تعریف و هویت می­ یابند؛ عوامل سازمانی اجزاء اصلی یا ساختار یک سازمان را تشکیل می­ دهند. بر اساس مبانی توحیدی برای هر کدام از عوامل سازمان طیب بایستی معیارهای زیر حاکم باشند:

 

الف) شرکاء و سازمان ­های مکمل

شراکت، تعهدی بلندمدت بین دو یا چند نفر یا سازمان به منظور دستیابی به آرمان و اهداف مشخص از راه حداکثر کردن اثربخشی طرفین است. این رابطه بر پایه اعتماد، تعهد نسبت به اهداف و آرمان­ های مشترک، و درک انتظارات و ارزش ­های طرفین استوار است (شراکت منصفانه).

شرکاء عوامل اصلی در شکل گیری سازمان و تأمین کننده منابع لازم برای رشد و شکوفایی آن می­ باشند. شرکاء همچنین می توانند شامل حلقه ­های زنجیره تأمین یا تکمیل ­کننده اکوسیستم کسب و کار یک سازمان در انجام مأموریت­ های سازمان باشند.

 

ب) کارکنان

سازمان­ های متقاضی نشان طیب باید فضای مناسبی برای رشد و تعالی کارکنان خود فراهم نمایند و به طور مستمر آنرا رصد و پیگیری کنند. معیارهای مورد نظر در مدل تعالی طیب در حوزه نیروی انسانی سازمان به شرح زیر می­باشد:

  • رشد و بالندگی در محیط کار
  • تعلق و هویت سازمانی
  • اثربخشی و اثرگذاری
  • مشارکت و همکاری
  • بهره ­وری کاری (کسب روزی حلال و طیب)

 

ج) محیط کار

محیط کار شامل بخش­ های اداری، واحد تولید و کنترل کیفیت و واحدهای پشتیبانی بایستی معیارهای عمومی زیر را داشته باشند:

  • آراستگی
  • تناسب با خدمات تخصصی
  • برخوردار از امکانات و تجهیزات لازم و استاندارد
  • استفاده بهینه و مناسب از امکانات و تجهیزات
  • معنویت

 

د) تجهیزات و ابزار کار

در سازمان طیب برای تأمین و بهره برداری از تجهیزات معیارهای زیر در نظر گرفته شده است:

  • تناسب با نیازهای شغلی، کارآمدی و کفایت، ضروری بودن
  • استفاده بهینه از امکانات و تجهیزات
  • تعریف شاخص های مناسب و پایش و اندازه گیری راندمان و عملکرد تجهیزات
  • برخورداری از دانش فنی بهره­ برداری بهینه از تجهیزات و ابزارها
  • برنامه منظم و مدون برای نگهداری و تعمیرات تجهیزات متناسب با نوع آن ها

 

ه) فرایندها

فرایندها و سامانه ­های اجرایی در حوزه طیب از دو معیار زیر مورد بررسی می­ باشند:

  • متوازن بودن، شبکه ­ای و تعاملی بودن فرایندها
  • تعریف شاخص های فرایندی و پایش میزان تحقق آنها در راستای اهداف سازمان
  • تعریف مسئولیت ها و مالکان فرایندها
  • پاسخگویی و گزارش دهی در سطوح مختلف به همراه قبول مسئولیت
  • کارایی (ارتقای کیفیت و ارزش افزوده) و اثربخشی (سرعت، دقت، سهولت و . . . ) در ارائه خدمت و تولید محصولات

محصولات و خدمات

محصولات و خدمات اصلی ­ترین تولیدات یک سازمان هستند که اهداف شرکاء و نیاز مشتریان را برطرف می­کنند. یک سازمان در راستای ارتقای ارزش افزوده و اثربخشی محصولات و خدمات خود بایستی طیفی از محصولات مکمل را تولید و عرضه نماید. در سازمان طیب مؤلفه­ های کیفی زیر برای محصولات و خدمات مورد توجه قرار می­ گیرد:

  • حلیت: انطباق با چارچوب های شرعی و قانونی (استانداردها و ضوابط اجباری)
  • جذابیت و آراستگی: برخورداری از جذابیت ­های ظاهری و معنوی، نظم و زیبایی
  • سلامت: سالم بودن مواد اولیه و فرایندها، عاری بودن از مواد اولیه و فرایندهای مضر برای سلامت جسم، روان، محیط زندگی و جامعه
  • اصالت: مطابقت با طبع و طبیعت، برخورداری از استاندارد مصرف بهینه
  • برکت: حاوی آثار فزاینده و پایدار، مؤثر در رشد و تعالی انسان و جامعه

آثار و نتایج

یک سازمان فراتر از محصولات و خدمات تولیدی بایستی آثار و نتایجی در سطح سازمان، جامعه، محیط زندگی و ابعاد تمدنی داشته باشد.